Leert goede schrijvers de laatste 20%

Wat heb je nodig om creatief te zijn?

wat heb je nodig om creatief te zijnJe kan er niet op komen.
De naam van die Russische filmregisseur.

Je wéét dat het je pas gaat invallen als je er niet meer aan denkt. En toch denk je eraan.

Sterker nog: iedereen moet zijn gesprek onderbreken omdat jij die naam zonodig nu moet weten. (‘Hoe heet ‘ie nou ook weer, ik wist het net nog, wacht even, ik kom er zo op, help nou effe’).

Hot damn.

Zo is het ook met creativiteit

Soms is het even weg.

Vooral niet boos worden.

Hoe meer drukte je maakt, hoe erger het wordt.

Ik heb het regelmatig. Dan schrijf ik een post als 100 smoezen om niet te bloggen.

De vraag is: waar komt creativiteit eigenlijk vandaan?

John Cleese hield er in 2009 op het Creativity World Forum een  toespraak over. Helaas is die van Youtube verwijderd. Er staan alleen nog kopieën in lage kwaliteit online. (Update september 2016: en ook die zijn nu weer verwijderd.)

Kort gezegd heeft Cleese het over de voorwaarden om creatief te zijn – in zijn geval om te schrijven:

• Een ruimte waar niemand je stoort
• Een afgebakende periode

Pas als daaraan is voldaan heb je een veilige ruimte om te spelen, zegt hij.

Creativiteit is spel

In een latere lezing heeft Cleese het over een open en een closed mode:

[Closed] is a mode in which we’re very purposeful, and it’s a mode in which we can get very stressed and even a bit manic, but not creative.
.
By contrast, the open mode is relaxed, expansive, a less purposeful mode, in which we’re probably more contemplative, more inclined to humor (which always accompanies a wider perspective) and, consequently, more playful.

Vandaar de veilige zone.

Hij voegt twee voorwaarden aan zijn rijtje toe: ervaring en humor.

Zo komen we aan:

• Een veilige ruimte
• Een deadline
• Ervaring
• Humor

Van humor ben ik niet zeker

Wat nodig is voor een geestesgesteldheid waarin je lekker kunt spelen is losheid. De wil om alles wat je denkt en gelooft te onderzoeken.

Makkelijk, denk jij: dat kun je snel nagaan. De hamvraag is: kan iemand lachen om zichzelf?

Maar nee. Ik ken ijdele en serieuze mensen, mensen die ik nooit een grap over zichzelf heb horen maken, die toch creatief zijn.

Het probleem zit hem er in dat Cleese creativiteit niet definieert. Een schrijver van Monty Python beschikt over een heel ander soort creativiteit dan Piet Mondriaan.

Ik denk ook dat hij humor en creativiteit verwart. Hij zegt:

‘Creativity is when two frameworks come together to create new meaning’

In a joke, the laugh comes at a moment when you connect two different frameworks of reference in a new way.
.
Example: there’s the old story about a woman doing a survey into sexual attitudes who stops an airline pilot and asks him, amongst other things, when he last had sexual intercourse. He replies “Nineteen fifty eight.” Now, knowing airline pilots, the researcher is surprised, and queries this. “Well,” says the pilot, “it’s only twenty-one ten now.”
.
We laugh, eventually, at the moment of contact between two frameworks of reference: the way we express what year it is and the 24-hour clock.
.
Now, having an idea, a new idea, is exactly the same thing. It’s connecting two hitherto separate ideas in a way that generates new meaning.

Maar is dat zo?

Humor is simpel: je verwacht een uitkomst, maar er komt een andere. Je anticipatie blijkt onjuist. Daarom lacht een baby als hij voor het eerst iemand op zijn kop ziet staan: het hoofd zit op de verkeerde plek.

Maar op je kop gaan staan is nog geen creativiteit.

Creativiteit is: iets nieuws maken. Met een originele oplossing komen. Volgens Van Dale: scheppend vermogen.

Om nieuw en origineel te blijven heb je meer nodig dan veiligheid, een deadline en ervaring.

Aan ervaring twijfel ik trouwens ook een beetje

Ik weet wat Cleese bedoelt: als je al 6 romans hebt geschreven, als je al 14 jaar journalist bent, als je al 82 reclamecampagnes hebt bedacht, twijfel je er niet meer aan dat je het kunt. Je krijgt een opdracht, of je geeft jezelf een opdracht, en je wéét dat het gaat lukken.

Je bent geen beginner meer. Je bent niet zenuwachtig. Dat geeft je meer rust en vertrouwen om te spelen.

Maar tevéél ervaring is ook een probleem

Ik herinner me hoe Sonia Simone, van Copyblogger, op Sobcon, Chicago 2013 vertelde hoe saai het na een paar jaar werd om voor beginners te schrijven. ‘Thats where the guest bloggers come in.’

Het klopt.

Toen de Blogacademie begon had ik altijd ideeën. Bloggen was nieuw voor mezelf. Nu moet ik genoeg lezen, mensen zien, offline gaan en dingen meemaken om ideeën te krijgen. En stukken over hoe je nou een goede kop schrijft of een WordPress-blog begint krijg ik niet meer uit mijn pen.

Tevéél ervaring kan een rem zijn.

Om creatief te blijven moet je risico’s nemen

Je hebt veiligheid nodig aan de ene kant, risico’s aan de andere.

Als levenslang verslaafde aan flow besloot ik deze week eindelijk Het flow-boek te lezen. Mihaly Csikszentmihalyi’s beroemde studie: Flow, the psychology of optimal experience.

wat heb je nodig om creatief te zijn
Wat heb je nodig om creatief te zijn?

Het viel mee, en het viel tegen.

Flow is overly wordy. De inhoud kan ook in een heel dun gratis ebook.

Het is wél mooi opgeschreven.

Samengevat zegt hij: flow is een geestestoestand waarin je totaal gefocust bent op een vaardigheid. Tijd, ruimte en al je dagelijkse besognes verdwijnen uit je bewustzijn. Je voelt je één met het proces waarin je zit: de bergbeklimmer wordt berg, de danser dans, de schrijver tekst.

Onze normale geestestoestand is chaos

zegt Csikszentmihalyi. We merken dat niet zo omdat we ons leven ordenen met gewoontes. Opstaan, douchen, enzovoorts zijn automatismen. En als we ons niks voornemen richten we onze aandacht op het eerste het beste dat ons onder ogen komt: email. Facebook. De televisie.

Maar wat maakt je tevredener: een dag televisie kijken of een dag een zelfgekozen hobby doen?

Precies

Een andere manier om aan die gedachtenchaos te ontsnappen is dan ook om een zelfgekozen taak uit te voeren. Iets waar we van houden, met duidelijke regels, met directe terugkoppeling (het resultaat is meteen zichtbaar) en met genoeg uitdaging om onze volle concentratie te eisen. Muziek maken, een blog schrijven, surfen, converseren met onbekenden.

Wat we dan doen is: een zelfgekozen orde scheppen in ons bewustzijn. Met zelfgekozen doelen. Dat is troostend omdat

the universe was not designed with the comfort of human beings in mind.

Op de momenten dat we moeilijke dingen doen die we goed kunnen vergeten we dat. Op zulke momenten is de wereld heel.

Wat Csikszentmihalyi eigenlijk bedoelt is: we scheppen ons eigen universum, waarin we heer en meester zijn.

En waarom moet een taak nou altijd moeilijk zijn, om in die toestand te komen?

Ik denk omdat hij anders geen volledige concentratie vergt. En zonder volledige concentratie kunnen we onszelf niet vergeten.

Onze sterfelijkheid.

Ons dagelijkse falen.

Onszelf vergeten is de beloning voor onze creativiteit.

Het is onze actieve escape

Anders dan Cleese, die veiligheid voorop stelt, voegt Csikszentmihalyi er dus juist wat risico aan toe.

Dit hebben we nodig om creatief te zijn volgens Csikszentmihalyi:

• Tijd
• Ruimte
• Ervaring (skill)
• Risico
• Regels (kader, deadline)

Creativiteit is op je tenen lopen dus

Een experiment uitvoeren dat kan mislukken.

Spannend, maar nog nét lekker.

PS: Tedtalk van Elisabeth Gilbert: ‘Your Elusive Creative Genius’ – toegevoegd na een tip van Marina de Boer – zie de comments. Dank!


 

tips voor beter bloggen

(Zet je VPN uit als de knop niet werkt).

Over Kitty Kilian

Kitty Kilian

Schreef voor NRC, gaf les aan vakopleidingen Journalistiek. Sinds 2011 docent copywriting aan De Blogacademie. Delicate as a hand grenade.

Cursussen:
Blogbasics (beginners)
Blogpro (professionals)
Karakter & Dialoog (fictie)
Little Black Dress (strakke huisstijl)

67 comments

  • Ik ken deze site via een vriendin. Ik weet dat ik wel creative ben maar wil graag nog meer leren hoe ik met mijn creativiteit omgaan of eventueel deze kan groeien.

  • Die Russische regisseur heette Tarkovsky. Zijn meesterwerk was Stalker. Lees ‘Zona’: a book about a film about a journey to a room. Gegarandeerd genießen.

    Dank wat je zegt over flow. De boodschap is erg belangrijk maar het boek had 4x zo dun kunnen zijn. Heb Csikszentmihalyi afgelopen zomer nog mogen horen spreken. Hele inspirerende man.

    M.b.t. schrijven merk ik zelf dat ik het alleen kan als ik alleen ben. (Mentale) eenzaamheid werkt nog beter overigens.

    Bedankt!
    Seph

    • Yep, zijn films staan nu allemaal gratis op Youtube, daar gaat die link heen. Maar Stalker moet je eigenlijk wel op een groot scherm zien, vind ik.

      Er zijn nog wel een paar puntjes te maken over C. Zijn opvattingen over adhd en ‘schizofrenie’ zijn totaal verouderd (laatste editie is uit 1990 ofzo?). Grote onzin wat hij daarover schrijft. En er zitten rare losse eindjes in zijn boek. Hoezo waarschuwt hij steeds tegen de verslavende werking van flow? Hij gaat er niet goed op in en hij onderbouwt het ook niet. Wat is verslaafd, en is het erger dan andere verslavingen?

      Ik interviewde Marjolein Bastin een keer eind jaren 90. Ze deed de hele dag niets anders dan in het bos wandelen en tekenen en aquarelleren. Ze leefde in een kunstenaarsdroom, ze was beslist verslaafd aan haar flow. Haar man regelde alle zaken. Nou, en? Goeie oplossing.

  • Ja, elke dag aan het werk, dat helpt.
    Mooie quote van Picasso. Hij bedoelt hetzelfde. Elisabeth Gilbert in de video ook: just show up, it’s your job.

  • Ik lees graag over wat je nodig hebt om creatief te zijn of over hoe je inspiratie krijgt. En dat helpt best wel. Toch kom ik er keer op keer achter dat ik het meest creatief word door gewoon te beginnen. “Inspiration exists but it has to find you working” (Pablo Picasso). Kwasten uitspoelen, verf op ‘n bordje en gaan. En (dagelijks) tekenen helpt… (schreef je daar ook al niet eens een mooi blog over?)

  • Voor als je dit nog niet wist Kitty, er zit een raar bugje in je commentaarpagina.

    Ik reageerde (over de tussen-n) direct onder jouw comment met ‘Helemaal eens!’
    Kon niet worden geplaatst wegens… “Uw reactie in het commentaarveld is te kort.”
    Dus ‘Helemaal mee eens Kitty!’ ingevuld, en nu staat ie ineens helemaal onderaan.

  • Als we het dan toch over woorden mogen hebben:

    Je wijzigt in dit blog de term ‘een afgebakende periode’ (volgens Cleese) eigenhandig naar de term ‘deadline’. Ik begrijp niet waarom. Een deadline – in de zin van ‘om 14 uur moet het af zijn’ – is killing voor mijn creativiteit. Terwijl een afgebakende periode – in de zin van ‘twee uur’, ‘5 pagina’s’, ‘een vrije zaterdag’ of ’10 schetsen’ – de creatieveling in mij wakker maakt.

    De term deadline roept associaties op van de eindstreep halen = doelgericht zijn = rem op creativiteit. De term afgebakende periode roept associaties op van ruimte afbakenen om aan te klooien = kans vergroten dat creativiteit de ruimte binnentreedt.

    Dus ik denk dat de term van Cleese beter de lading dekt als je bloglezers advies geeft over wat nodig is om creatief te zijn. Detail.

    • Ja, ik weet dat ik dat deed. Had een stuk geschrapt waarin ik het een beetje uitlegde. Maar een deadline, redeneerde ik voor mezelf, is uiteindelijk niks anders dan een grens.

      Als mijn blog niet op vrijdagavond af moest zijn, kwam het er niet. Vrijdagavond 11 uur is de deadline, dan wil ik naar bed. Dus ik heb de hele vrijdag, en ik ga eindeloos uitstellen meestal, maar de deadline blijft 23 uur.

      Als je een boek schrijft, of een ander groot project doet, is het anders. Maar de meeste mensen krijgen niks af zonder deadline. Dat is ook mijn ervaring als docent ;-)

      En journalisten doen niet anders dan stukken schrijven in hele korte tijdsspannes. Ik neem er idioot veel tijd voor.

      Dus ik denk dat het persoonlijk is.

  • Haha! Wat een geweldige talk! ‘Got chemical engenineering block, John?’

    Ik kende hem niet. En heb haar boek ook niet gelezen, maar ze is leuk! Ik kijk hem even uit en dan zet ik hem onder de post. Dank Marina, you made my day!

    • :) glad you like it! boek is ook heerlijk, over soul searching maar dan met humor en relativeringsvermogen. Never mind dat het een bestseller is, moet je een beetje doorheen kijken ;)

  • Dank Kitty, ja dat is het wel zo ongeveer, creativiteit.
    Het is niet altijd een kwestie van inspiratieloos, maar soms heb je andere voeding nodig, is er iets anders nodig om de vonk weer te voelen. Of je bent toe aan echt iets anders, je ontwikkelt je door in de jaren. Dat ook is risico nemen: breken met wat je tot nu toe hebt gedaan. Zo heb ik op een moment besloten geen fun workshops meer te doen, klaar mee. Nu alleen nog maar het echte werk, meteen de diepte met spel, zodat de ander echt iets ervaart en leert. En ik ook in een staat van flow ben, me gelukkig voel.

    • Nee, inspiratieloos voelt het niet altijd. Zoekend. Die vonk, die noem ik hier niet, maar het spannende begin van iets nieuws, dat geeft een boel adrenaline. Als die vonk er niet is klopt er iets anders niet.

      Ik denk dat het proces bij iedereen anders werkt, want we zijn allemaal anders, we hebben allemaal andere combinaties nodig van dezelfde ingerediënten.

      Als je met mensen werkt, zoals jij, brengen de mensen ook een deel van de gedachtengang in.

  • Leuk, zo’n zoekend stuk!
    Creativiteit kan op een gegeven moment ‘ontaarden’ (groot woord) in een trucje. Eerst was het iets nieuws, fris, en er is heel veel plezier om je nieuw verworven manier van denken/ werken uit te bouwen. Er steeds beter in te worden.
    Maar op een geven moment moet je weer wat nieuws. Verder. Maar om over die drempel heen te komen… Altijd eng en moeilijk.
    WAT dan? HOE?

    • Ja, precies. En je krijgt veel van die kleine hobbels om te nemen en soms een grote.

      Succesvolle kunstenaars raken bijvoorbeeld gevangen in een truc die goed verdient.

      Penelope Trunk durft nauwelijks meer op haar gewone blog te bloggen, de lat ligt te hoog.

    • O ja, dat ook. Het is veel meer dan kunst. Het gaat volgens mij om zelf dingen maken. Het genot van zelf dingen maken. Met je handen en met je hoofd. Ben jij creatief? Maak je alleen websites? Nee toch?

      Een brood bakken, een broek naaien, allemaal creatief. Een prachtige tuin ontwerpen. Een heel mooi gesprek voeren, een blog schrijven dat lukt. Het genot is de uitdaging die lukt en het plezier bij het maken. Zoiets?

      • Ja, het zelf bezig zijn met iets doen ontstaan daar kan ik me wel in vinden. Creatief zijn zit dus in je zijn tot uiting brengen in de dingen die je doet!

        • Dat je jezelf uit is misschien alleen maar meegenomen. Je kunt het doen met taal, of met muziek. Maar een brood bakken is niet echt filosofisch, toch? Mijn brood in elk geval niet ;-)

          En flow kun je ook krijgen bij dingen die vervliegen.

          Met je handen werken, dat is ook fijn. Het is lastig om het zo één twee drie goed te definiëren zeg.

          • Nou ja zou filosofisch brood zijn als je tijdens bakken filosofische dingen zegt. :-)
            Ja, eigenlijk met alles wat je doet kan je in een flow raken.

  • Heerlijk blogje weer van jou Kitty!
    Krijg er meteen weer schrijfkriebels van…
    En leuk dat je lekker dwars gewoon ‘gedachtenchaos’ schrijft, anders dan die dwaze spellingcommissie verordonneert.

    • O, moet het anders? ;-)
      Ik ben geen Neerlandica. Ik schrijf op gevoel. Soms word ik terecht gecorrigeerd en dan probeer ik het te onthouden. Te veel en teveel enzo. Maar zolang de d’s en t’s goed staan vind ik het een beetje gemierenneuk, wel of geen spaties of een tussen-n. De invloeden van het Engels. Veel belangrijker is of het makkelijk leest.

      • Blog is rustig, beetje stilte voor de storm, bewaar ideeën, maar ik speer met de input van de laatste 18 maanden, echt, niet te geloven. Dacht dat ik resultaat-gericht ben, maar ik was content-gericht. Werd duidelijk toen ik een van mijn mooiste artefacten had gemaakt en het niet landde bij de directie op de manier waarop ik hoopte, nee, waar ik zeker van was. Herinnerde me iets van die Kilian, was ook aan het lezen over storytelling, beste boek van een topper bij Microsoft, landde op de Killer Innovations van Phil McKinney, pay it forward, pay it forward, videootje gemaakt – te lang, maar in het vak baanbrekend- en heb nu al een paar mindblowing mooie en vooral effectieve presentaties gegeven door me te richten op die ene persoon in het publiek, die overtuigd moest worden: het werkte. Kortom, dank, je hebt me op pad geholpen

        • Wow. Goed zeg. Maar dat heb je helemaal alleen gedaan. It-ers maken geen leuke video’s? En zijn ze nou om?
          Die McKinney zal ik eens goed bekijken! Heb een paar podcasts gedownload.

  • Het lijkt erop alsof je schrijft over afwezigheid van creativiteit. Als een soort writersblock. Of een inspiratiecrisis.

    Alsof een onderwerp af is nadat je het vanuit een bepaalde hoek kernachtig hebt beschreven.

    Een hele andere hoek kiezen helpt me dan wel.

    Trouwens. Ken jij dat ook Kitty? Enkele dagen van nieuwe inzichten en ervaringen? Die je dan direct als een gek moet noteren – soms schriften vol. Omdat je nooit weet hoe lang het daarna weer droog is.

    (Die schriftjes zijn bij mij trouwens nog jaren later een dankbare bron voor inspiratie.)

    • Een inspiratiecrisis. Dat is het meer. Niet dat ik geen ideeën heb. Maar het moeten ideeën zijn die hier passen. Het is een heroriëntatie. Na drie maanden aan iets heel anders te hebben gewerkt.

      En zelf moet ik iets veranderen in mijn manier van werken, maar ik moet weerstand overwinnen. Ik ben erover aan het denken.

      Een brainstorm van nieuwe ideeën – heb ik alleen bij hele nieuwe onderwerpen. Af en toe. Schriftjes die jarenlang inspiratie opleveren – nee. Zou ik wel willen.

Leert goede schrijvers de laatste 20%