Leert je belachelijk goed zakelijk bloggen

Waarom ik niet meer koketteer met mijn ongecijferdheid

ongecijferdDoor een keten van toevalligheden (voor de liefhebbers: de keten was t = √U + √X/30 · L² ) las ik deze week de columns van Ionica Smeets.

Iedereen weet natuurlijk wie dat is, maar ik wist het niet, en dat zal iets te maken hebben met haar vak. Wiskunde. Haar oorspronkelijke vak, moet ik zeggen, want ze is hoogleraar Wetenschapscommunicatie in Leiden. En wetenschapsjournalist. Maar goed, het gaat stiekem gewoon allemaal over wiskunde.

Ik las haar niet, want ik had een pretpakket op het VWO. (Toen goddank nog zonder wiskunde). Maar inmiddels durf ik daar niet meer mee te koketteren.

ongecijferdheidsbestrijder
Van de homepage van Kees Hoogland, ongecijferdheidbestrijder

De enige wiskundige formule die ooit bij mij is blijven hangen is:

Wil je een grote (75%) kans hebben om een behoorlijk geschikte (bij de beste 10%) partner te vinden, dan moet je er 12 proberen. De eerstvolgende die beter is dan alle eerdere moet je houden.

Ik vertel die altijd aan mijn neven en nichten die gaan studeren. Ze hebben hem inmiddels bijna allemaal met goed gevolg toegepast. En laat die achteraf nou ook van Smeets blijken te komen.

Hij staat in Ik was altijd heel slecht in wiskunde, (2011) (met Jeanine Daems). Ik las ook Het exacte verhaal, wetenschapscommunicatie voor bèta’s (2014) en Superlogisch. Hoe getallen je helpen om de wereld beter te begrijpen (2019).

boeken over wiskunde
Populaire boeken voor niet-wiskundigen en voor beta’s die populair willen schrijven

Superlogisch beviel mij het best. Niet om de typische wiskundigenraadsels die geen enkel nut hebben – als de jakhals altijd liegt, en de leeuw altijd de waarheid spreekt, en de papegaai doet het om en om, en de giraf antwoordt alleen op de vorige vraag, en je vraagt de jakhals hoe laat het is, hoe weet je dan of het morgen gaat regenen? – maar juist om de toepassingen.

wiskundigenraadsel
…als de jakhals altijd liegt, en de leeuw altijd de waarheid spreekt, en de papegaai doet het om en om, en de giraf antwoordt alleen op de vorige vraag…

Zo snap ik nu eindelijk waarom bijna alle vrouwen een verkeerde maat beha dragen

Het volume van een beha-cup blijft steeds hetzelfde als je één letter omhoog schuift en tegelijk 5 centimeter omlaag gaat in omvang, blijkt. Alleen al om voortaan de juiste beha te kunnen kopen zou ik de bundel even lenen bij de bibliotheek. Ook de grote sterfte van grootouders, en vooral van oma’s, vlak voor tentamens, is een vraagstuk dat Smeets naar alle tevredenheid beschrijft en oplost: stuur de ouders van de student een condoléance.

Kortom, het leest lekker weg, zelfs als je dacht dat je het niet wou lezen. Dat komt door haar opgewekte, ingehouden stijl. Zo’n stuk over beha-maten zou je helemaal verkeerd kunnen aanpakken. Met grof geschut. Maar Smeets maakt het niet groter dan:

Dit hoofdstuk is speciaal voor dames, en voor heren die geïnteresseerd zijn in borsten.

Doseren. Dat is een vak

Dáár zouden ze nou eens een hoogleraar voor moeten aanstellen.

Maar zonder gekheid: natuurlijk zijn cijfers belangrijk. En hoe je met ze omgaat

Om nog een voorbeeld uit Superlogisch te noemen: het is toch om te huilen dat de medewerkers van de kerncentrale in Petten in 2015 niet wisten wat de cijfers op de controle-apparatuur precies moesten voorstellen. Het blijmoedige van Ionica Smeets is dat ze in hetzelfde stuk veronderstelt dat de veiligheidsprocedures nu wel zullen zijn aangescherpt.

Ik heb eigenlijk geen wiskunde nodig om kritisch te zijn

Ten eerste omdat ik de een-na-beste vervanging van een wiskundeknobbel heb: een echtgenoot die alles snapt.

Ten tweede omdat ik zelfs zonder cijfers zeer argwanend ben.

Neem de journaals – RTL of NPO, dat maakt niet uit

  • ‘Er zijn steeds meer corona-besmettingen.’
  • ‘Dit kwartaal zijn al 10% meer overvallen gepleegd dan in hetzelfde kwartaal vorig jaar.’
  • ‘Veel Russen staan nog steeds achter Poetin.’

Ja, hallo, roepen wij dan terug: mogen we ook absolute getallen, zodat we het zelf even kunnen checken? En tijdreeksen? En was er trouwens niks belangrijkers gebeurd vandaag?

De selectie van het nieuws is een van de minst bediscussieerde onderwerpen van de journalistiek.

Toch ben ik een beetje geschrokken

Minder zonnig van aard dan mevrouw Smeets zie ik overal om me heen gesjoemel en leugens met cijfers en feiten.

Soms moet ik er om lachen. Zoals toen vriendjes van onze kinderen op de basisschool (jaren 90) bedachten hoe je het spel Rollercoaster Tycoon kon winnen. Het doel was om een pretpark te maken met veel bezoekers en dus een hoge opbrengst. Ze bouwden van stukken omheining een kooi en gooiden de bezoekers er in.

Al een stuk minder geestig is het bedrog van marketers. Wie op Springest de beste docent is, wie in de Managementboek top 100 staat, wie een publieksprijs wint: meestal zijn het de mensen die het systeem het best kunnen riggen. Je kiest een onderwijsniche met weinig competitie, je koopt 1000 exemplaren van je eigen boek, je hebt toevallig veel volgers die op je willen stemmen.

In de politiek is het allemaal nog erger, maar daar hebben we het hier niet over. Om gezondheidsredenen.

De cijfers kloppen wel, maar de context niet. Of andersom

En ja, je moet van goeden huize komen om voortdurend alert te zijn op al die leugens met logica, statistieken, cijfers enzovoort. Om te snappen hoe makkelijk je een systeem kunt hacken, om niet blind op algoritmes te vertrouwen. (Ik zou de toeslagenaffaire kunnen noemen, als ik aan politiek deed.)

Eerst moet je het doorhebben, en dan moet je ook nog actie durven ondernemen.

Veel wiskundigen houden zich bezig met het bestrijden van laaggecijferdheid. Zie ook deze aanklacht. Terecht. Toch vraag ik me iets heel anders af: hoeveel Nederlanders zijn eigenlijk in staat om al die dagelijkse leugens door te prikken?

Oftewel:

Welk percentage van onze bevolking is hóóggecijferd?

De wiskundige die ik het vroeg noemde het meteen excellent gecijferd. Maar zullen we dat woord nou gewoon maar eens schrappen? Goed is al mooi genoeg. Al dat streven naar de supertop is op een bepaalde manier óók weer liegen met getallen. Het veronderstelt dat alleen de genieën er toe doen. Het veronderstelt ook dat daar het meeste geld naartoe mag. Alsof het belangrijker is dat één Arjen Robben lekker kan voetballen, dan 10.000 jochies in Zeeland.

Niettemin: het blijkt onderzocht. De OESO onderzoekt in het Programme for the International Assessment of Adult Competencies (PIAAC) steekproefsgewijs hoe geletterd en hoe gecijferd deelnemers uit 40 landen zijn, en hoe goed ze in staat zijn om problemen op te lossen in een hoogtechnologische omgeving. De normen voor gecijferdheid zijn:

hooggecijferd
Normen voor hooggecijferdheid: 4/5 gaat vooral over het begrijpen van cijfermatige informatie

In een toelichting per mail zegt Kees Hoogland: ‘In het PIAAC-rapport zeggen ze: er zijn 1,9 miljoen excellent gecijferden (PIAAC niveau 4/5 en hoger).’ (2018).

Grof geschat zit dus een tiende van onze bevolking, volgens dat onderzoek, op een niveau waarop ze redelijk wat cijfermatige informatie begrijpen. Laten we aannemen dat de helft van hen ook in staat is om getallen, patronen, statistiek, algoritmes en de bijbehorende redeneringen kritisch te doorzien. Dan komen we op 5% van de bevolking.

5% snapt hoe onze hoogtechnologische samenleving écht functioneert

Redden we het daarmee, denk je, Ionica?

 

(Met dank aan Vilan van de Loo voor Loekie Knol.)

 

tips voor beter bloggen

Over Kitty Kilian

Kitty Kilian

Schreef voor NRC Handelsblad, gaf les aan vakopleidingen Journalistiek. De Blogacademie sinds 2011. Delicate as a hand grenade.

Boek: Stijl. 30 tips

Cursussen:
Blogbasics (beginners)
Blogpro (gevorderden)
Karakter & Dialoog (fictie)
Little Black Dress (huisstijl maken)

29 comments

  • Zelf ben ik ‘voldoende gecijferd’. Of beter ik snap voldoende van wiskunde, statistiek en diagrammen. Ik zie ook erg veel cijfermatige fouten in de media. Het lijkt er op dat het laten vallen van wiskunde een pré is voor een baan bij een krant of actualiteitenrubriek. Volg Ionica wel op twitter en moet vaak lachen om haar optredends bij Ype. Laatst had ze een goede bijdrage in Atlas over risico.

  • Ja heerlijk die boeken van Ionica. Sanne Blauw van De Correspondent schreef ook een fijn boek over getallen: ‘Het best verkochte boek ooit’.

      • Jazeker. ‘We laten ons maar al te graag verleiden als de cijfers zeggen wat we willen geloven’ en ‘Meten is mensenwerk en cijfers zijn dus niet waardenvrij’, staat er in de omschrijving. Ik heb het boek aan onze oudste zoon gegeven die derdejaars econometrie is. Ik heb ‘m zelf nog niet gelezen. Blauw hield een TEDtalk https://www.youtube.com/watch?v=mJ63-bQc9Xg over hoe je jezelf kunt verdedigen tegen misleidende statistieken.

        • Nuttig.
          Toen ik lesgaf aan promovendi met exacte studies was ik overigens net zo verbaasd dat zij allemaal dachten dat hun onderzoek waardenvrij en objectief was, want meetbaar 😂

    • ‘Gaat ze nou echt een blog schrijven over wiskunde?’ Blijkt het nog razend interessant ook 😃 Zei de andere pretpakketter. Ik prijs me gelukkig met één van die 5% aan m’n zij, maar misschien moet ik toch wat vaker Ionica lezen.. 😃

  • Over gemanipuleer met cijfers kan je ook lezen: Het best verkochte boek ooit* van Sanne Blauw. Aanbevolen door… Ionica Smeets

  • Ooit was ik in een lingeriewinkel, waar mij beloofd werd dat ik éindelijk de goede maat aangemeten zou krijgen.

    Mijn conclusie: in lingerie-statistiek is ademhalen optioneel.

  • Ik kreeg bijles wiskunde van een psycholoog in wording. Hij begreep niet waarom een verder toch best slim meisje zo stom met cijfers kon zijn en regelde een test voor mij op dyscalculie. Ik slaagde met glans. Vanaf dat moment gaf hij mij anders les en ik haalde mijn cijfer nog net op tijd op van een 2 naar een 6.
    Laaggecijferdheid (mooi woord!) heeft ook te maken met hoe wordt les gegeven. Laaggeletterdheid net zo goed. Ik leer nu Frans aan een ex-wiskundelerares met dyslexie. Ik moet alle lessen apart voor haar maken en steeds een list vinden om haar problemen met lezen en schrijven te omzeilen. Dat lukt maar kost heel veel tijd in het begin. Nu ik eenmaal weet wat wel en niet werkt, gaat het al veel sneller. Het helpt dat ik dyscalculie heb, zo snap ik beter hoe het werkt als je een blinde vlek hebt. De meeste docenten hebben daar niet veel begrip voor. In het gewone onderwijs zal hier ook wel geen tijd voor zijn.
    Ik denk dat als ik nu jong was geweest, ik dankzij het Klokhuis en youtube kanalen voor simpelmansen toch dierenarts (mijn grote droom) had kunnen worden.

    • Zou goed kunnen. Ik zal ook eens een test maken. De directeur van de lagere school wilde me naar de IVO-mavo sturen omdat ik slecht kon rekenen. Gelukkig is mijn vader overal gaan praten als Brugman en mocht ik toch naar het Atheneum. Geslaagd met achten en negens voor de talen, een hele krappe 4 voor mijn enige harde vak, economie.

  • Als jij jezelf tot de ongecijferden rekent, dat reken ik mijzelf tot de ongeletterden. Nog nooit een boek gelezen van Ionica, lees sowieso zelden een boek (of lange artikelen).
    Wél ‘lees’ ik haar columns; dat wil zeggen ik orden de woordenbrij totdat ik beeld heb wat ze wil zeggen.

    Met ongecijferd- en ongeletterdheid valt prima te leven. En het gros van de mensheid heeft een combi. Redelijk met cijfers èn redelijk met letters.

    Het is alleen wél een probleem dat de huidige politici vooral verbaal goed moeten zijn. Om in de woorden van Arthur Japin te spreken (uit Kolja): “Telt de waarheid dan helemaal niet?” “Alleen de woorden tellen en wie ze het slimst gebruikt.”

    Ik zal als ik tijd heb eens een gecijferd draadje op Twitter maken over politici. Toeslagenaffaire komt ook voort uit financieel onbenul.

    • Ik kan teksten en speeches wel doorprikken, maar zodra het gaat over natuurwetenschappelijke fenomenen of ingewikkelde berekeningen ben ik nergens. Rekenen, meerdere stappen vooruit denken, gevoel voor verhoudingen: allemaal problematisch voor me.

      Natuurlijk zit iedereen ergens tussenin, en hoeft niet iedereen een wiskundige te zijn. Het grote probleem is eigenlijk dat de technologie leidend is, en dat alles dat technisch kan, ook wordt gedaan. Techneuten zijn vaak minder bezig met de ethische kant, daar heb je dan weer eerder geesteswetenschappers voor nodig. Als je het wil opdelen in takken.

      En dat niet erg gecijferd zijn okee wordt gevonden (bijvoorbeeld in veel media), dat is wel een probleem.

      • Het verschil tussen een beelddenker en een talige is denk ik dat de een een totaalplaatje ziet, wat zijn de verbanden, wat is oorzaak, wat gevolg etc. en de ander een volgorde in woorden.
        Het verschil tussen Powerpoint en Prezi zeg maar.

        Ethiek staat hier totaal los van. Ik constateer namelijk het omgekeerde. Techneuten willen graag iets oplossen (je auto maken, de lekkende kraan fixen, belastingaangifte doen, een verbinding maken tussen a en b), adviseurs, juristen, politici, coaches (de taligen zeg maar) interesseert het niet of er wat opgelost wordt. Als ze hun uren maar kunnen schrijven.

        Hier nog een mooie quote van een beelddenker: https://pin.it/Zrvqh3D

          • Ik dwaal af door er beelddenken bij te halen. Net zoals ethiek staat dat los van gecijferd of geletterd zijn.

            Grappig dat jij denkt dat technologie leidend is (in het veroorzaken van problemen) terwijl ik ervan overtuigd ben dat dat woorden zijn.

            • Klopt, dat beelddenken heeft er niks mee te maken.

              Over de techniek: ik bedoel dat technische vondsten altijd worden gebruikt, als ze ten dienste staan van iets dat mensen willen. Ook al is er geen ethische overeenstemming over. Alle mooie regelgeving ten spijt. Atoombom: check. Ivf: check. Vrouwen van 60 die kind krijgen: check. Baby’s klonen: check. Naar Mars: check. Biologische oorlogvoering: check. Electrische auto’s: check. Enzovoort. Terwijl het vaak onnodig is of slecht voor de aarde als geheel of zelfs misdadig. Wat kan, gebeurt. We kunnen er dan nog heel lang over zeuren, in de krant enzo, maar dat zijn achterhoedegevechten.

              • Zonder taal geen technische vondsten.
                Zonder taal geen overdracht van technische vondsten.
                Zonder taal geen inzet van technische vondsten.

                Zeuren, achterhoedegevechten, krant, ethische overeenstemming. Je hebt er taal voor nodig.

  • Het is me vooral het laatste jaar veel opgevallen hoe slecht statistieken gerapporteerd worden.

    Ik vond “Factfulness” van Hans Rosling een handig boek voor een meer kritische blik op het nieuws (waarschijnlijk wel iets saaier dan de boeken die jij hier vermeldt; niks over beha’s). Eén van de dingen die me bijgebleven is:

    “Never believe that one number on its own can be meaningful. If you are offered one number, always ask for at least one more. Something to compare it with.”

    Ook interessant zijn de enquetes die hij gedaan heeft waaruit blijkt dat vrijwel iedereen (incl. wetenschappers en journalisten) de wereld veel te negatief inschatten. Er gaan bijv. veel meer meisjes (in lage lonen landen) naar school dan we denken; armoede (voor de pandemie) ging veel sneller omlaag dan we denken etc. etc.

    Ik hoop dat ze dit soort dingen tegenwoordig op school aan jonge mensen leren zodat ze beter kritisch naar het nieuws kunnen kijken.

Leert je belachelijk goed zakelijk bloggen